Η τεχνητή νοημοσύνη (AI) έχει εισβάλει δυναμικά στην καθημερινότητα των παιδιών: από τα παιχνίδια και τις εφαρμογές μάθησης μέχρι τα social media και τα chatbots που λειτουργούν ως «ψηφιακοί φίλοι». Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη βρίσκεται πλέον «στο επίκεντρο της ψηφιακής εμπειρίας των παιδιών» και χρησιμοποιείται ακόμη και για σχολικές εργασίες ή καθημερινές αποφάσεις. Το πλέον ανησυχητικό είναι ότι η ταχύτητα με την οποία εξελίσσεται η τεχνολογία ξεπερνά συχνά την ικανότητα των ενηλίκων, αλλά κυρίως των παιδιών, να την κατανοήσουν.

Η τεχνητή νοημοσύνη σήμερα, δεν αποτελεί απλώς ένα εργαλείο. Έχει γίνει πλέον μέρος της καθημερινής ζωής των παιδιών, είτε μέσα από εφαρμογές και παιχνίδια, είτε μέσω εκπαιδευτικών εργαλείων (Saferinternet4kids). Αν και προσφέρει σημαντικές δυνατότητες όμως, η χρήση της χωρίς τη σωστή καθοδήγηση μπορεί να οδηγήσει σε παραπληροφόρηση, σύγχυση και συναισθηματική ανασφάλεια.

Πρόκειται για έναν μηχανισμό που μαθαίνει από τις επιλογές των χρηστών και προσαρμόζει το περιεχόμενο που τους προβάλλει, επηρεάζοντας σε σημαντικό βαθμό τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τον ψηφιακό κόσμο. Στην περίπτωση των παιδιών, αυτό σημαίνει ότι εκτίθενται σε εικόνες και βίντεο που τους φαίνονται οικεία και ελκυστικά, καθώς το περιεχόμενο διαμορφώνεται βάσει των προσωπικών τους ενδιαφερόντων και χαρακτηριστικών. Ωστόσο, η συνεχής έκθεση σε παρόμοιο και περιορισμένο περιεχόμενο απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, καθώς μπορεί να εγκυμονεί κινδύνους. Τα παρακάτω δύο σημεία αποτελούν τον πυρήνα του προβλήματος που πρέπει να συγκρατήσουμε:

• οι αλγόριθμοι μπορούν να ενισχύσουν στερεότυπα ή να δημιουργήσουν «filter bubbles», όπου ο χρήστης βλέπει μόνο παρόμοιο περιεχόμενο, που απλά επιβεβαιώνει τις ήδη υπάρχουσες αντιλήψεις του. Όταν χρησιμοποιείται αυτή η μέθοδος, το παιδί δεν εκτίθεται σε ποικιλία απόψεων και, ως αποτέλεσμα, δεν αναπτύσσει μια πλήρη, αντικειμενική και ισορροπημένη εικόνα του θέματος.
• Το AI μπορεί να επηρεάσει την αυτοεικόνα των παιδιών, ειδικά μέσα από φίλτρα, avatars και συστήματα που «προτείνουν» πώς πρέπει να μοιάζουν ή να συμπεριφέρονται. Αυτό οδηγεί σε μια εξιδανικευμένη εικόνα του σώματος, του προσώπου αλλά και της συμπεριφοράς τους, που η φυσιολογική σύγκριση με τους «κανονικούς» ανθρώπους δεν ευνοεί ποτέ. Αυτονόητη συνέπεια είναι η χαμηλή αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση των ανήλικων χρηστών, δυσχεραίνοντας την προσωπική τους εξέλιξη στο σχολείο, στις φιλικές και ρομαντικές σχέσεις τους, αλλά και αργότερα στην επαγγελματική τους πορεία.

Κίνδυνοι χρήσης ΑΙ

Οι διεθνείς οργανισμοί και οι ειδικοί επισημαίνουν μια σειρά από κινδύνους που σχετίζονται με την AI και το περιεχόμενό της, όπως:

• Τα Deepfakes και η παραπληροφόρηση. Η γενετική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει εικόνες, βίντεο ή ήχους που μοιάζουν αληθινά, αλλά δεν είναι. Αυτό σημαίνει ότι ένα παιδί μπορεί να δει ένα βίντεο που φαίνεται πραγματικό αλλά είναι ψεύτικο, να πιστέψει λάθος πληροφορίες ή να πέσει θύμα εκφοβισμού με επεξεργασμένες  φωτογραφίες. Πολλά deepfakes χρησιμοποιούνται ήδη για κακόβουλους σκοπούς, ακόμη και «για πλάκα», αλλά με σοβαρές συνέπειες για τα παιδιά.

• Οι απάτες που έχουν δημιουργηθεί από το AI. Η AI μπορεί να παράγει πολύ πειστικά μηνύματα ή εικόνες, τα οποία τα παιδιά δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν από τα αληθινά. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ψεύτικες προσφορές σε παιχνίδια, μηνύματα που μιμούνται φίλους ή συγγενείς και πιθανές προσπάθειες εξαπάτησης αφαίρεσης προσωπικών δεδομένων. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επισημαίνει ότι τα παιδιά, επειδή δεν έχουν ακόμη πλήρως ανεπτυγμένη την κριτική τους σκέψη, είναι πιο ευάλωτα σε τέτοιες μορφές εξαπάτησης.
• Ανεπιθύμητη επικοινωνία μέσω chatbots. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τα παιδιά χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο εργαλεία AI, όπως chatbots, χωρίς πάντα να υπάρχει επίβλεψη. Ο κίνδυνος είναι ότι ένα chatbot μπορεί να απαντήσει με ακατάλληλο περιεχόμενο, μπορεί να συλλέξει τα προσωπικά δεδομένα του παιδιού χωρίς εκείνο να το καταλάβει και μπορεί να δώσει συμβουλές που δεν είναι ασφαλείς ή σωστές. Τα παιδιά συχνά δεν καταλαβαίνουν ότι μιλούν με μηχανή και όχι με άνθρωπο, κάτι που αυξάνει τον κίνδυνο παραπλάνησης.
• AI‑generated υλικό κακοποίησης. Ήδη έχουν καταγραφεί περιστατικά όπου ανήλικοι χρησιμοποίησαν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για να αλλοιώσουν φωτογραφίες συνομηλίκων τους, δημιουργώντας υλικό που δεν είναι αληθινό, αλλά μοιάζει πολύ ρεαλιστικό. Τέτοιες πρακτικές είναι εξαιρετικά επικίνδυνες γιατί μπορεί να δημιουργηθεί κακοποιητικό περιεχόμενο χωρίς να έχει φωτογραφηθεί πραγματικό παιδί, μπορεί να διαδοθεί πολύ γρήγορα στο διαδίκτυο, και επίσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί για εκφοβισμό ή εκβιασμό.

Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς

Η προστασία των παιδιών στον ψηφιακό κόσμο δεν αφορά μόνο τα τεχνικά εργαλεία ή τις ρυθμίσεις ασφαλείας. Αφορά κυρίως τον ρόλο των γονέων, τη στάση τους απέναντι στην τεχνολογία και τον τρόπο με τον οποίο συνοδεύουν τα παιδιά τους στην καθημερινή τους επαφή με αυτήν. Μέσα από την επικοινωνία, την κατανόηση και την καθοδήγηση, οι γονείς μπορούν να λειτουργήσουν ως σταθερό σημείο αναφοράς, βοηθώντας τα παιδιά να αναπτύξουν κριτική σκέψη και να νιώθουν ασφαλή όταν χρησιμοποιούν ψηφιακά εργαλεία. Οι ειδικοί προτείνουν μεταξύ άλλων και τα παρακάτω:

• Εκπαίδευση στην ψηφιακή κριτική σκέψη. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν να αμφισβητούν την «αλήθεια» του περιεχομένου που βλέπουν, χρησιμοποιώντας τις ευρύτερες γνώσεις τους, ζητώντας τη βοήθεια των ενηλίκων όπου χρειάζεται. Τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν ότι δεν είναι πάντα πραγματικά ή αληθινά όσα βλέπουν, διαβάζουν ή ακούν στο διαδίκτυο.
• Χρήση εργαλείων γονικού ελέγχου τα οποία μπορούν να περιορίσουν την πρόσβαση σε επικίνδυνες εφαρμογές ή λειτουργίες. Η χρήση τους κρίνεται απαραίτητη, ειδικά σε μικρά παιδιά, καθώς ακόμη και λίγα λεπτά χωρίς επίβλεψη μπορεί να εκθέσουν το παιδί σε ακατάλληλο ή επικίνδυνο περιεχόμενο..
• Περιορισμός της χρήσης AI‑companions. Αυτό κρίνεται απαραίτητο ειδικά όταν δεν υπάρχει σαφής εποπτεία ή όταν οι εφαρμογές ή τα παιχνίδια που χρησιμοποιούνται δεν έχουν σχεδιαστεί για παιδιά. Χωρίς την παρουσία ή την καθοδήγηση ενός ενήλικα, το παιδί μπορεί να λάβει απαντήσεις που δεν είναι κατάλληλες για την ηλικία του, να μοιραστεί προσωπικές πληροφορίες χωρίς να το καταλάβει, ή να επηρεαστεί από συμβουλές ή σχόλια που δεν είναι σωστά ή ασφαλή.

Καθώς αυτές οι δυσκολίες και οι κίνδυνοι απειλούν καθημερινά πλέον την οικογενειακή ασφάλεια, οι γονείς καλούνται να αναλάβουν έναν πιο ενεργό και ενημερωμένο ρόλο. Θα πρέπει να παραμένουν σε εγρήγορση και συνεχή επιφυλακή, ενώ μεταξύ άλλων θα πρέπει να:

• Να ενημερώνονται για τις νέες τεχνολογίες και τους κινδύνους τους.
• Να συζητούν συνεχώς με τα παιδιά τους, και να έχουν γνώση για το τι βλέπουν και με ποιον μιλούν online.
• Να θέτουν όρια χρόνου και χώρου στη χρήση συσκευών και εφαρμογών, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού.
• Να ενθαρρύνουν την ισορροπία μεταξύ ψηφιακής και πραγματικής ζωής, παροτρύνοντας τα να συμμετέχουν σε δραστηριότητες εκτός και εντός σπιτιού. Ακόμη και μια απλή συνταγή μαγειρικής που θα εκτελεστεί συνεργατικά, μπορεί να είναι μια τέτοια αφορμή.
• Να δίνουν πρώτοι εκείνοι το παράδειγμα της υγιούς διαδικτυακής συμπεριφοράς, περιορίζοντας το χρόνο που περνούν στο διαδίκτυο, ή ελέγχοντας καλύτερα τις δημοσιεύσεις τους, ιδίως όταν αφορούν σε φωτογραφίες ή βίντεο με τα παιδιά τους.

Τι πρέπει να κάνουν οι εκπαιδευτικοί

Εξίσου σημαντικό ρόλο με εκείνον των γονέων, έχουν και οι εκπαιδευτικοί, κυρίως της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, καθώς περνούν πολλές ώρες καθημερινά με τα μικρά παιδιά και επηρεάζουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αυτά αντιλαμβάνονται τον ψηφιακό κόσμο. Χρειάζεται επομένως να υιοθετήσουν στην καθημερινότητα τους όσα περισσότερα από τα παρακάτω είναι εφικτά:

• Ενσωμάτωση της ψηφιακής παιδείας στο μάθημα, ενημερώνοντας και εκπαιδεύοντας τα στη σωστή διαδικτυακή συμπεριφορά.
• Ενθάρρυνση των παιδιών στην αναγνώριση της παραπληροφόρησης και των προκαταλήψεων λόγω αλγορίθμων, που συναντούν στο διαδίκτυο.
• Απαραίτητη στενή συνεργασία με τους γονείς για την αντιμετώπιση περιστατικών που σχετίζονται με την τεχνητή νοημοσύνη.
• Αξιοποίηση από τους ίδιους των εργαλείων AI με ασφαλή και παιδαγωγικό τρόπο, ώστε τα παιδιά να μάθουν να τα χρησιμοποιούν υπεύθυνα και με κριτική σκέψη.

Συνοψίζοντας, θα πρέπει να αντιληφθούμε και να αποδεχτούμε το γεγονός ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια νέα τεχνολογική τάση. Είναι πλέον μια δύναμη που έχει την ικανότητα να διαμορφώσει την παιδική ηλικία του σήμερα. Με ενημέρωση, εκπαίδευση και υπεύθυνη καθοδήγηση, τα παιδιά μπορούν να απολαύσουν τα οφέλη της AI χωρίς να εκτεθούν σε σοβαρούς κινδύνους. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο σύμμαχο, αρκεί να χρησιμοποιείται με σύνεση και με επίκεντρο το συμφέρον του παιδιού.