Σήμερα, τα παιδιά δεν βλέπουν απλώς περιεχόμενο στα social media. Στην πραγματικότητα, αυτό που βλέπουν επιλέγεται από αλγόριθμους τεχνητής νοημοσύνης. Αυτά τα συστήματα (recommendation systems) καθορίζουν τι εμφανίζεται στην οθόνη τους, και μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη συμπεριφορά και την ψυχολογία τους. Για παράδειγμα, τα βίντεο που βλέπει κάθε παιδί στο Instagram και το Tik Tok καθορίζονται από το περιεχόμενο που βλέπουν οι φίλοι του ή άλλοι λογαριασμοί που ακολουθεί, ο χρόνος που αφιερώνει σε κάθε βίντεο αλλά και τα βίντεο στα οποία έχει πατήσει «like» ή έχει αναζητήσει. Αυτή η στρατηγική κρατάει τα παιδιά κολλημένα στην οθόνη τους, καθώς βλέπουν συνεχώς περιεχόμενο που τους αρέσει και είναι σύμφωνο με τα ενδιαφέροντα τους.

Στα θετικά χαρακτηριστικά των αλγορίθμων στα κοινωνικών δικτύων έχουν εντοπιστεί τα εξής:

• Βοηθούν τα παιδιά να βρίσκουν περιεχόμενο που τους ενδιαφέρει
• Ενισχύουν τη δημιουργικότητα και την ανακάλυψη νέων ιδεών
• Προσαρμόζονται στις προτιμήσεις του κάθε χρήστη

Με απλά λόγια: κάνουν την εμπειρία “προσωπική” και πιο ευχάριστη.

Στα αρνητικά, που μπορεί να θεωρηθούν και κίνδυνοι, οι έρευνες έχουν τοποθετήσει τα παρακάτω:

• Αυτά τα συστήματα χρησιμοποιούν την ίδια ψυχολογία με τα παιχνίδια τύπου «φρουτάκια». Με τον ίδιο τρόπο, οι αλγόριθμοι δείχνουν περιεχόμενο που μας ενδιαφέρει και μας κάνουν να θέλουμε να ελέγχουμε συνεχώς το κινητό και να κάνουμε ασταμάτητο scroll.
• Έρευνες έχουν δείξει ότι τα social media ενεργοποιούν τον εγκέφαλο με τρόπο παρόμοιο με τα τυχερά παιχνίδια ή ακόμη και τις ουσίες, ώστε οι χρήστες να τα χρησιμοποιούν όσο το δυνατόν περισσότερο. Σε αυτό παίζουν μεγάλο ρόλο τα συστήματα προτάσεων περιεχομένου.
• Έχει αποδειχθεί ότι μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την υγεία των νεαρών χρηστών, όπως στην περίπτωση που μια συγκεκριμένη δίαιτα με πολύ λίγες θερμίδες έγινε πολύ δημοφιλής ανάμεσα στους εφήβους, χωρίς να συμβουλευτούν κάποιους ειδικούς διατροφής.
• Επιπλέον, δημιουργούν συχνά «φούσκες περιεχομένου» (filter bubbles ή echo chambers), όπου τα παιδιά βλέπουν μόνο πράγματα που ταιριάζουν με αυτά που ήδη πιστεύουν. Έτσι, δεν έρχονται σε επαφή με διαφορετικές απόψεις και ενισχύεται η πόλωση στο κοινωνικό σύνολο.
• Τα συστήματα αυτά, εκτός από τη σωματική υγεία, επηρεάζουν και την ψυχική κατάσταση των παιδιών. Κάποιες έρευνες δείχνουν θετικά αποτελέσματα, όπως περισσότερη κοινωνική σύνδεση, ενώ άλλες δείχνουν αύξηση άγχους και εθισμού. Συχνά ισχύουν και τα δύο, όπως αυτή του Common Sense.
• Τέλος, παρόλο που χρησιμοποιούνται πολύ από παιδιά και εφήβους, δεν έχουν σχεδιαστεί γι’ αυτούς. Αυτό σημαίνει ότι τα παιδιά αντιμετωπίζονται σαν ενήλικες σε ένα περιβάλλον που μπορεί να επηρεάσει βαθιά τις απόψεις, τις επιλογές και τη συμπεριφορά τους, με τρόπους που ούτε τα ίδια, ούτε οι γονείς τους, ούτε καν οι δημιουργοί των συστημάτων μπορούν να προβλέψουν.

TikTok vs Instagram: Πώς οι Αλγόριθμοι Επηρεάζουν τα Παιδιά και τους Εφήβους

Tik Tok:

Το TikTok είναι από τα πιο ισχυρά παραδείγματα αλγοριθμικής προώθησης. Το περιεχόμενο που βλέπει ο κάθε χρήστης είναι βασισμένο στο ιστορικό αλληλεπιδράσεων του, δηλαδή τα likes που πατάει και το είδος των βίντεο που παρακολουθεί. Η εξατομίκευση του περιεχομένου στο Tik Tok κορυφώνεται με την επιλογή «Για εσάς», που φέρνει στην οθόνη του χρήστη μια συνεχή ροή θεμάτων που πιθανώς να του αρέσουν, διατηρώντας αμείωτο το ενδιαφέρον του.

 Θετικά

• Πολύ ελκυστικό και δημιουργικό περιβάλλον
• Τα παιδιά μπορούν να εκφραστούν και να βρουν κοινότητες και πληροφορίες σε θέματα που τους ενδιαφέρουν
• Αποτελεί μία πηγή έμπνευσης σε έφηβους που βιώνουν ψυχολογικά προβλήματα, καθώς βρίσκουν ομάδες που τους προσφέρουν υποστήριξη.

Κίνδυνοι

• Έρευνα της Amnesty International δείχνει ότι η ενότητα «For You» μπορεί εύκολα να οδηγήσει παιδιά και νέους που ενδιαφέρονται για θέματα ψυχικής υγείας σε «παγίδες» περιεχομένου. Εκεί συναντούν βίντεο που μπορεί να εξιδανικεύουν ή να ενθαρρύνουν την κατάθλιψη, τον αυτοτραυματισμό ή ακόμα και την αυτοκτονία. Έτσι, το TikTok μπορεί να επιδεινώσει προβλήματα όπως το άγχος και η κατάθλιψη, θέτοντας σε κίνδυνο την ψυχική και σωματική υγεία των νέων (2).
• Το Τικ Τοκ διαθέτει πάνω από 180 εκατ. χρήστες, εκ των οποίων περίπου το 20% είναι έφηβοι κάτω των 18 ετών. Λαμβάνοντας υπόψη ότι η εφαρμογή αυτή δε φτιάχτηκε για ανήλικους χρήστες, το ποσοστό αυτό καθιστά την πλατφόρμα επικίνδυνη αν χρησιμοποιείται χωρίς τον απαραίτητο γονικό έλεγχο.
• Η ροή των εμφανιζόμενων βίντεο δε σταματάει ποτέ, χωρίς να γνωρίζουν οι χρήστες τι θα εμφανιστεί στη συνέχεια. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό που διατηρεί αμείωτο το ενδιαφέρον τους, παρατείνοντας το χρόνο παρακολούθησης όσο το δυνατόν περισσότερο.
• Ορισμένα από τα viral trends που ξεκινούν ή συνεχίζουν στο Τικ Τοκ ενθαρρύνουν ριψοκίνδυνες συμπεριφορές, αλλά και διασπείρουν ψευδείς πληροφορίες ή ειδήσεις, βάζοντας αρκετές φορές σε κίνδυνο τη σωματική και ψυχική υγεία των εφήβων χρηστών.
• Η ψυχική υγεία των εφήβων επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο από την υπαρκτή σύγκριση που συμβαίνει σε όλα τα κοινωνικά μέσα με τα εξιδανικευμένα προφίλ άλλων χρηστών.

Συμπέρασμα για γονείς:
Το TikTok δεν είναι απλά μια εφαρμογή αλλά και ένα πολύ ισχυρό σύστημα επιρροής με σοβαρούς κινδύνους αν δεν χρησιμοποιείται με γονικό έλεγχο.

Instagram:

Θετικά

• Βοηθά τα παιδιά να ανακαλύψουν νέες ιδέες και κοινότητες, να επικοινωνήσουν με τους φίλους τους και να ενημερωθούν για τις τελευταίες εξελίξεις.
• Παρέχει εργαλεία προστασίας (ιδιωτικότητα, χρονικά όρια) ειδικά για τους εφήβους, ορίζοντας το προφίλ αυτόματα ιδιωτικό, περιορισμό στα μηνύματα από αγνώστους καθώς και στο είδος του περιεχομένου, σύμφωνα με την ηλικία που δηλώνει ο χρήστης.

Αρνητικά

• Η εφαρμογή είναι προγραμματισμένη με τρόπο ώστε να δημιουργεί εθιστική προσκόλληση στο προτεινόμενο περιεχόμενο που παρακολουθούν οι χρήστες, καθώς ανανεώνεται συνεχώς, σύμφωνα με τα ενδιαφέροντα και το ιστορικό παρακολούθησης του κάθε χρήστη.

• Το πιο ανησυχητικό εύρημα της έρευνας από το Wall Street Journal, το Cyber Policy Center του Πανεπιστημίου Stanford, και το Amherst’s Rescue Lab  από το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης είναι το γεγονός ότι ο αλγόριθμος προτάσεων του Instagram φαίνεται να συνδέει παιδόφιλους μεταξύ τους και να τους κατευθύνει σε περιεχόμενο που προωθεί τη σεξουαλικότητα σε παιδιά. Επιπλέον, τα Reels του Instagram προωθούνται σε ενήλικους χρήστες που ακολουθούν κυρίως παιδιά προς αναζήτηση περιεχομένου προκλητικού χαρακτήρα.
• Υπάρχει και στο Instagram το φαινόμενο της φούσκας περιεχομένου ( filter bubbles) που ενισχύει την πόλωση, τις διακρίσεις, τη ρητορική μίσους και άλλα αρνητικά φαινόμενα, στα οποία εκτίθενται τα μικρά παιδιά από πολύ νωρίς.
• Τέλος, οι νεαροί χρήστες βιώνουν έντονα τη σύγκριση του εαυτού τους με τις «τέλειες» εικόνες ζωής και σώματος άλλων χρηστών, κάτι που οδηγεί σε τραυματισμένη αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση.

Συμπέρασμα για γονείς:
Το Instagram μπορεί να φαίνεται “αθώο”, αλλά ο τρόπος που επιλέγει το περιεχόμενο του κάθε χρήστη κρύβει σοβαρούς κινδύνους, ιδιαιτέρως για τους ανήλικους. Ο γονικός έλεγχος στις επαφές και το περιεχόμενο κρίνεται απαραίτητος.

Πηγές

1. A Double-Edged Sword: How Diverse Communities of Young People Think About the Multifaceted Relationship Between Social Media and Mental Health – common sense media
2. Recommended Content in TikTok – common sense media
3. Recommended Content in Instagram – common sense media