Τα παιδιά σήμερα εκτίθενται σε έναν όγκο πληροφοριών μέσω του διαδικτύου που καμία προηγούμενη γενιά δεν χρειάστηκε να διαχειριστεί. Σκληρές εικόνες πολεμικών συγκρούσεων, ειδήσεις για απειλές αλλά και παραπληροφόρηση που κυκλοφορεί ανεξέλεγκτα στα κοινωνικά δίκτυα, δημιουργούν ένα περιβάλλον φόβου, ανασφάλειας και σύγχυσης σε όλους τους διαδικτυακούς χρήστες, πόσο δε μάλλον στα παιδιά, που δε διαθέτουν τη νοητική και πνευματική ακόμη δεξιότητα να τις διαχειριστούν.

Σε αυτό το πλαίσιο, εκείνοι που για άλλη μία φορά θα πρέπει να λειτουργήσουν ως ασπίδα, «φίλτρο» αλλά και ως σταθερό σημείο αναφοράς, είναι οι γονείς, ώστε τα παιδιά τους να νιώθουν ασφάλεια για να μπορούν να επεξεργαστούν και να διαχειριστούν όσα βλέπουν και ακούν.

Πώς επηρεάζει τα παιδιά η έκθεση σε βίαιο και αφιλτράριστο περιεχόμενο

1. Έντονο άγχος και φόβος για την προσωπική τους ασφάλεια

Οι εικόνες πολέμου, ακόμη κι αν προέρχονται από μακρινές χώρες, μπορούν να κάνουν τα παιδιά να νιώθουν ότι ο κίνδυνος είναι άμεσος και σε μικρή απόσταση από αυτά. Όταν μάλιστα κυκλοφορούν ψευδείς ή υπερβολικές ειδήσεις με βίαιο περιεχόμενο, η αίσθηση απειλής ενισχύεται. Ειδικά τα μικρά  παιδιά δεν έχουν την ικανότητα να αξιολογούν κατάλληλα την αξιοπιστία και την εγκυρότητα μιας είδησης, με αποτέλεσμα να πιστεύουν ότι «ο πόλεμος έρχεται και σε εμάς».

2. Δυσκολία στον ύπνο και σωματικά συμπτώματα

Ανησυχία, εφιάλτες, αυπνία, πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι, αιφνίδια ξεσπάσματα κλάματος ή/και ευερεθιστότητα είναι συχνές αντιδράσεις μετά από έκθεση σε τρομακτικές εικόνες ή ειδήσεις. Αυτές οι αντιδράσεις είναι παρόμοιες με εκείνες που εμφανίζονται μετά από πραγματικά τραυματικά γεγονότα, όπως εξηγούν ειδικοί στην παιδική ψυχική υγεία. Η αιτία είναι ο φόβος για την ασφάλεια της οικογένειας του και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με υποστηρικτική φροντίδα, καθησυχασμό και σταθερή παρουσία από τους ενήλικες, ώστε το παιδί να νιώσει ξανά ασφάλεια και έλεγχο..

3. Σύγχυση μεταξύ πραγματικότητας και υπερβολής

Τα παιδιά, ειδικά κάτω των 12 ετών, δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι είναι πραγματικό από όσα βλέπουν στο διαδίκτυο, τι πιθανότητες έχει να συμβεί ή τι είναι απλώς μια δραματοποιημένη ή επεξεργασμένη αφήγηση. Η παραπληροφόρηση, που ευνοείται σε τέτοιες περιπτώσεις, ενισχύει αυτή τη σύγχυση, οδηγώντας σε υπερβολικούς φόβους ή λανθασμένες αντιλήψεις για τον κόσμο.

4. Αίσθημα αβοηθησίας και απαισιοδοξίας

Όταν τα παιδιά βλέπουν συνεχώς στο διαδίκτυο σκληρές εικόνες βίας, είναι βέβαιο ότι θα αισθανθούν ανασφάλεια, θα αρχίσουν να πιστεύουν ότι ο κόσμος γύρω τους είναι επικίνδυνος και ότι δεν υπάρχει τρόπος να προστατευτούν, οι ίδιοι αλλά και η οικογένεια τους. Αυτό επηρεάζει την αυτοπεποίθηση, την αίσθηση ελέγχου και τη συναισθηματική τους σταθερότητα.

5. Μιμητική συμπεριφορά στο παιχνίδι

Όπως συμβαίνει μετά από κάθε τραυματικό ερέθισμα, τα παιδιά μπορεί να αναπαράγουν σκηνές βίας στο παιχνίδι τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι «γίνονται βίαια», αλλά ότι προσπαθούν να επεξεργαστούν όσα είδαν. Ωστόσο, η υπερβολική έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε απευαισθητοποίηση ή σε δυσκολία κατανόησης των ορίων, καταλήγοντας να ξεπεράσουν τα όρια του παιχνιδιού.

Ο ρόλος της παραπληροφόρησης και της στοχευμένης δημιουργίας πανικού στους χρήστες του διαδικτύου

Η παραπληροφόρηση αποτελεί συστηματικό φαινόμενο στο διαδίκτυο, με ψευδείς ειδήσεις να διαδίδονται γρήγορα μέσω των κοινωνικών δικτύων και διαφόρων clickbait τίτλων. Σε περιόδους πολέμου, οι ψευδείς ειδήσεις πολλαπλασιάζονται. Για παράδειγμα, μπορεί να δούμε εικόνες από μη αξιόπιστη πηγή, βίντεο από άλλες χώρες ή άλλες χρονικές περιόδους, περιεχόμενο που έχει παραχθεί μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, δραματοποιημένες αφηγήσεις και ακραίες προβλέψεις.

Για τα παιδιά, αυτό σημαίνει:

• αδυναμία διάκρισης πραγματικών κινδύνων από φήμες και ψευδείς ειδήσεις
• υπερβολική ανησυχία και ανασφάλεια για το μέλλον τους
• ματαιότητα για σχεδιασμό του μέλλοντος τους
• δυσκολία εμπιστοσύνης σε ενημερωτικές πηγές

Πώς μπορούν οι γονείς να προστατεύσουν τα παιδιά

1. Δημιουργήστε ένα ασφαλές συναισθηματικό περιβάλλον

Τα παιδιά χρειάζονται ηρεμία, σταθερότητα και την αίσθηση ότι οι ενήλικες έχουν τον έλεγχο. Ακόμη κι αν εσείς ανησυχείτε, προσπαθήστε να μην το μεταφέρετε στο παιδί. Τα παιδιά φοβούνται για τις άγνωστες συνέπειες μιας πολεμικής σύγκρουσης, σε σχέση με τον δικό τους κόσμο, την οικογένεια και ίσως τους συγγενείς και φίλους τους. Ανάλογα με την ηλικία του παιδιά και τη συναισθηματική του ωριμότητα, προσπαθήστε με πολλές και συχνές συζητήσεις να το καθησυχάσετε και να ενδυναμώσετε το αίσθημα της ασφάλειας που χρειάζεται. 

2. Φιλτράρετε την ενημέρωση

• Προσπαθήστε να μην είναι μπροστά τα παιδιά όταν παρακολουθείτε τις ειδήσεις ή σχετικές ενημερωτικές εκπομπές.
• Μην αφήνετε τηλεόραση ή βίντεο με βίαιο περιεχόμενο να παίζουν στο background, ενώ δεν είστε εσείς μπροστά.
• Εξηγήστε στα παιδιά την έννοια της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο και, στα μεγαλύτερα παιδιά, την τεχνική της διασταύρωσης των ειδήσεων ώστε να ενημερώνονται με έγκυρες πληροφορίες.

3. Μιλήστε με απλή, ειλικρινή γλώσσα

Απαντήστε στις ερωτήσεις τους χωρίς υπερβολές. Δώστε μόνο τις πληροφορίες που μπορούν να διαχειριστούν ανάλογα με την ηλικία τους, και προσπαθήστε να δημιουργήσετε ασφάλεια στη σχέση σας ώστε να εκφραστεί το πιθανές άγχος και ο φόβος του παιδιού. Στη συνέχεια θα πρέπει να καθησυχάσετε αυτά τα συναισθήματα, λέγοντας του ότι είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθει έτσι, αλλά ότι θα είστε συνέχεια δίπλα του για να το στηρίζετε.

4. Ενισχύστε την κριτική σκέψη

Ακόμη και τα μικρά παιδιά μπορούν να μάθουν βασικές αρχές, στις οποίες θα πρέπει να στηρίζουν τη διαδικτυακή τους ενημέρωση. Το κλειδί είναι να φιλτράρουν και να σκέφτονται πριν αποδεχτούν μια πληροφορία:

• «Ό,τι βλέπουμε στο ίντερνετ δεν είναι πάντα αλήθεια.»
• «Ρωτάμε έναν ενήλικα όταν κάτι μας φοβίζει, μας ανησυχεί ή μας στεναχωρεί.»
• «Οι εικόνες που βλέπουμε μπορεί να είναι ψεύτικες ή να δείχνουν κάτι που έγινε πολύ μακριά ή πριν από χρόνια.»

5. Επαναφέρετε τη ρουτίνα

Η καθημερινότητα και το σταθερό πρόγραμμα βοηθά τα παιδιά να νιώσουν ότι ο κόσμος παραμένει ασφαλής, παρά τις ειδήσεις που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. Συνεχίστε κανονικά τις ασχολίες και τις δραστηριότητες της οικογένειας, προσθέτοντας ίσως περισσότερες χαρούμενες στιγμές με μια εκδρομή ή μια βόλτα με την οικογένεια ή τους φίλους σας.

6. Ενθαρρύνετε την έκφραση

Μαζί με τα παιδιά σας, ακολουθήστε και ασχοληθείτε με ζωγραφική, παιχνίδι, αθλήματα και όσες άλλες δραστηριότητες τα βοηθούν να εκτονώσουν το άγχος τους και να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια

Αν το παιδί παρουσιάζει για εβδομάδες:

• έντονο φόβο ότι «θα γίνει πόλεμος εδώ»
• επίμονους εφιάλτες ή αυπνία
• αποφυγή σχολείου ή δραστηριοτήτων
• έντονη προσκόλληση ή απομόνωση
• σωματικά συμπτώματα χωρίς ιατρική εξήγηση

τότε είναι σημαντικό να ζητήσετε υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας.

Γιατί αυτό το θέμα αφορά τη διαδικτυακή ασφάλεια

Η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο δεν αφορά μόνο την ιδιωτικότητα ή τον χρόνο οθόνης. Αφορά και την ψυχική τους ασφάλεια. Η έκθεση σε βίαιο περιεχόμενο, η παραπληροφόρηση και η τρομολαγνεία μπορούν να λειτουργήσουν σαν «ψηφιακά τραυματικά γεγονότα», με πραγματικές συνέπειες στην ανάπτυξη και στη συναισθηματική ευημερία τους, ειδικά όταν δεν έχουν ακόμη τα γνωστικά εργαλεία για να φιλτράρουν ή να επεξεργαστούν όσα βλέπουν. Με τη σωστή καθοδήγηση και την παρουσία των ενηλίκων, τα παιδιά μπορούν να συνεχίσουν να νιώθουν την προστασία που χρειάζονται αλλά και ταυτόχρονα να αναπτύξουν υγιείς, ανθεκτικές συνήθειες που θα τα προστατεύουν στο μέλλον.