Οδηγός για Γονείς και Εκπαιδευτικούς: Ψηφιακός Γραμματισμός και Παραπληροφόρηση

Τα παιδιά και οι έφηβοι μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία κυκλοφορεί γρήγορα, συχνά χωρίς έλεγχο. Η παραπληροφόρηση, τα ψεύτικα νέα και ο εκφοβισμός αποτελούν καθημερινές προκλήσεις στο διαδίκτυο. Για αυτόν τον λόγο, η Ευρωπαϊκή Ένωση δημοσιοποίησε τις επικαιροποιημένες οδηγίες της για την ενδυνάμωση και την καλύτερη ενημέρωση των χρηστών σε θέματα που αφορούν στη διαδικτυακή προστασία των παιδιών.

Σύμφωνα με αυτές τις οδηγίες, προτείνουμε τις παρακάτω πρακτικές συμβουλές σε γονείς και εκπαιδευτικούς, ώστε να βοηθήσουν τα παιδιά να πλοηγούνται με γνώμονα την ασφάλεια και την κριτική τους σκέψη στον ψηφιακό κόσμο.

 

Τι είναι η παραπληροφόρηση και γιατί αφορά τα παιδιά

Η παραπληροφόρηση είναι η σκόπιμη διάδοση ψευδών ή παραποιημένων πληροφοριών που στοχεύει στην παραπλάνηση του κοινού, την επιρροή της κοινής γνώμη ή τη δημιουργία σύγχυσης με κακόβουλα κίνητρα. Μπορεί να εμφανίζονται ως κατασκευασμένες ειδήσεις, ως εικόνες ή βίντεο που έχουν επεξεργαστεί ή δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη (deepfakes), ή ακόμη και ως πραγματικά γεγονότα που παρουσιάζονται με διαστρεβλωμένο τρόπο. Συνήθως εμφανίζονται και κυκλοφορούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το υλικό της παραπληροφόρησης έχει εξελιχθεί σε σημείο να δυσκολεύει τους χρήστες στην ανίχνευση του, δημιουργώντας έτσι σύγχυση, λανθασμένες αντιλήψεις και αυξημένο κίνδυνο εξαπάτησης στο κοινό. Οι χρήστες που επηρεάζονται περισσότερο είναι τα παιδιά, καθώς δεν έχουν αναπτύξει ακόμη πλήρως τις δεξιότητες που χρειάζονται, όπως την κριτική τους σκέψη, έχουν έλλειψη εμπειρίας και γνώσης του πραγματικού κόσμου και λειτουργούν αυθόρμητα, αρχικά βάση συναισθήματος και στη συνέχεια βάση λογικής.

 

Ο ρόλος της εκπαίδευσης και της οικογένειας

Οι επικαιροποιημένες οδηγίες της ΕΕ τονίζουν ότι η εκπαίδευση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης. Τα παιδιά και οι έφηβοι χρειάζονται στήριξη ώστε να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τα βοηθήσουν να κινούνται με ασφάλεια και υπευθυνότητα στο ψηφιακό περιβάλλον. Αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από το σχολείο ή μόνο μέσα από την οικογένεια· απαιτείται συνεργασία και κοινή στάση.

Τα παιδιά χρειάζονται:

• Κριτική σκέψη: την ικανότητα να αμφισβητούν, να συγκρίνουν πληροφορίες και να μην αποδέχονται άκριτα ό,τι βλέπουν στο διαδίκτυο. Η κριτική σκέψη δεν αναπτύσσεται αυτόματα· καλλιεργείται μέσα από συζήτηση, παραδείγματα και καθοδήγηση.
• Δεξιότητες αξιολόγησης πληροφοριών: να μάθουν να ελέγχουν πηγές, να αναγνωρίζουν σημάδια παραπλανητικού περιεχομένου και να κατανοούν ότι όχι όλα τα μέσα είναι αξιόπιστα. Η εξάσκηση με πραγματικά παραδείγματα βοηθά τα παιδιά να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση.
• Κατανόηση του τρόπου λειτουργίας των μέσων: τα παιδιά πρέπει να γνωρίζουν ότι οι πλατφόρμες χρησιμοποιούν αλγόριθμους που προβάλλουν περιεχόμενο με βάση τα ενδιαφέροντά τους, όχι απαραίτητα με βάση την αλήθεια. Η κατανόηση αυτής της διαδικασίας τα βοηθά να είναι πιο προσεκτικά και λιγότερο ευάλωτα.
• Εξοικείωση με την τεχνητή νοημοσύνη και τους κινδύνους της: η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δημιουργήσει εικόνες, βίντεο και κείμενα που μοιάζουν αληθινά. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν ότι η τεχνολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για καλό όσο και για παραπλάνηση.

Γονείς και εκπαιδευτικοί μπορούν να συνεργαστούν ώστε τα παιδιά να αποκτήσουν αυτές τις δεξιότητες μέσα από καθημερινές συζητήσεις, παραδείγματα και δραστηριότητες. Η οικογένεια μπορεί να ενισχύσει όσα μαθαίνονται στο σχολείο, ενώ το σχολείο μπορεί να προσφέρει οργανωμένη γνώση και πρακτικές ασκήσεις. Όταν οι δύο πλευρές λειτουργούν συμπληρωματικά, τα παιδιά αποκτούν μια ολοκληρωμένη εικόνα για το πώς να προστατεύουν τον εαυτό τους και πώς να διαχειρίζονται υπεύθυνα την πληροφορία.

 

Τι νέο φέρνουν οι επικαιροποιημένες ευρωπαϊκές οδηγίες

1. Η επίδραση της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (Generative AI)

Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείται και κυκλοφορεί το ψηφιακό περιεχόμενο. Σήμερα, εικόνες, βίντεο και κείμενα μπορούν να παραχθούν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και να μοιάζουν απόλυτα αληθινά, σε βαθμό που ακόμη και οι ενήλικες δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι είναι πραγματικό και τι όχι. Αυτό καθιστά τα παιδιά ιδιαίτερα ευάλωτα, καθώς μπορεί να εκτεθούν σε ψεύτικο περιεχόμενο που φαίνεται πειστικό και αξιόπιστο. Τα παιδιά μπορεί να εκτεθούν σε ψεύτικο περιεχόμενο που φαίνεται πραγματικό. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό να μάθουν να αμφισβητούν, να ελέγχουν την πηγή μιας πληροφορίας και να αναζητούν επιβεβαίωση από αξιόπιστα μέσα. Παράλληλα, οι ενήλικες –γονείς και εκπαιδευτικοί– χρειάζεται να εξηγούν στα παιδιά με απλό τρόπο πώς λειτουργούν τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, ποιοι είναι οι πιθανοί κίνδυνοι και πώς μπορούν να προστατευτούν. Η κατανόηση της λειτουργίας της AI δεν στοχεύει στο να φοβίσει τα παιδιά, αλλά στο να τα ενδυναμώσει, ώστε να αναγνωρίζουν πότε μια πληροφορία μπορεί να είναι παραπλανητική και να αναπτύξουν υγιείς συνήθειες ψηφιακής πλοήγησης.

2. Ο ρόλος των influencers

Στη σημερινή ψηφιακή πραγματικότητα, οι influencers έχουν σημαντική επιρροή στη διαμόρφωση των απόψεων και των συνηθειών των παιδιών. Πολλά παιδιά και έφηβοι τους θεωρούν αξιόπιστες πηγές, συχνά περισσότερο από ειδικούς ή επίσημους φορείς, επειδή νιώθουν ότι τους «γνωρίζουν» και ταυτίζονται μαζί τους. Αυτό όμως μπορεί να τα κάνει ευάλωτα σε παραπλανητικό ή διαφημιστικό περιεχόμενο που παρουσιάζεται με τρόπο φιλικό και ελκυστικό. Οι ευρωπαϊκές οδηγίες προτείνουν οι ενήλικες να συζητούν ανοιχτά με τα παιδιά για το πώς οι influencers κερδίζουν χρήματα, πώς λειτουργούν οι χορηγίες και γιατί πολλές δημοσιεύσεις έχουν ως στόχο την προώθηση προϊόντων ή ιδεών. Είναι σημαντικό τα παιδιά να μάθουν να αναγνωρίζουν πότε ένα μήνυμα προσπαθεί να τα επηρεάσει και να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τα βοηθήσουν να εντοπίζουν πιθανή χειραγώγηση. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούν να απολαμβάνουν το περιεχόμενο που τους αρέσει, χωρίς όμως να παρασύρονται εύκολα από ανακριβείς ή παραπλανητικές πληροφορίες.

3. Η «τακτική αποδόμησης» (pre–bunking)

Η «τακτική αποδόμησης» αποτελεί μια σύγχρονη και ιδιαίτερα αποτελεσματική προσέγγιση για την πρόληψη της παραπληροφόρησης, καθώς στοχεύει στο να προετοιμάσει τα παιδιά πριν ακόμη εκτεθούν σε παραπλανητικό περιεχόμενο. Αντί να προσπαθούμε να διορθώσουμε μια ψεύτικη είδηση αφού έχει ήδη διαδοθεί, το pre‑bunking βοηθά τα παιδιά να αναγνωρίζουν από νωρίς τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται για να χειραγωγήσουν το κοινό. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από την εξήγηση συνηθισμένων τεχνασμάτων, όπως οι υπερβολικοί ή δραματικοί τίτλοι, οι ψεύτικες ή αλλοιωμένες εικόνες, τα βίντεο που έχουν δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη και οι ιστορίες που βασίζονται σε μισές αλήθειες. Η εξάσκηση με πραγματικά παραδείγματα βοηθά τα παιδιά να κατανοήσουν πώς λειτουργεί η παραπλάνηση και να αναπτύξουν μια «άμυνα» απέναντι σε τέτοιου είδους περιεχόμενο. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύεται η ψηφιακή τους ανθεκτικότητα, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν και να απορρίπτουν ψευδείς πληροφορίες πριν αυτές επηρεάσουν τη σκέψη ή τη συμπεριφορά τους.

4. Οδηγίες και σχέδια μαθημάτων για σχολεία

Η Ευρωπαϊκή Ένωση υποστηρίζει ενεργά τα σχολεία παρέχοντας οδηγίες με τα πιο σημαντικά σημεία στα οποία πρέπει να στοχεύσουν οι εκπαιδευτικοί, καθώς και κατευθυντήριες γραμμές με σκοπό να διευκολύνουν τη διδασκαλία μέσα στην τάξη.  

• Τα έτοιμα σχέδια μαθήματος βοηθούν τους εκπαιδευτικούς να ενσωματώσουν δραστηριότητες σχετικές με την παραπληροφόρηση, την κριτική σκέψη και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου, χωρίς να χρειάζεται να δημιουργήσουν το υλικό από την αρχή.
• Το γλωσσάρι ψηφιακών όρων προσφέρει ξεκάθαρες και επικαιροποιημένες εξηγήσεις για έννοιες που συχνά μπερδεύουν τους μαθητές, όπως αλγόριθμος, deepfake, bot ή τεχνητή νοημοσύνη, ενισχύοντας έτσι την κατανόηση της ψηφιακής γλώσσας.
• Οι εξειδικευμένες οδηγίες για την αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού δίνει στα σχολεία κατευθύνσεις για την πρόληψη και τη διαχείριση περιστατικών.
• Προτεινόμενες δραστηριότητες για την τάξη που ενθαρρύνουν τη συνεργασία, τον διάλογο και την ενεργή συμμετοχή των μαθητών.

Με τις παραπάνω κατευθύνσεις, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία ενός ασφαλούς και ενημερωμένου σχολικού περιβάλλοντος, όπου τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν ουσιαστικές ψηφιακές δεξιότητες.

 

Πρακτικές συμβουλές για γονείς

Οι γονείς παίζουν καθοριστικό ρόλο στο να βοηθήσουν τα παιδιά να πλοηγούνται με ασφάλεια στο διαδίκτυο και να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση. Ένα από τα σημαντικότερα βήματα είναι η ανοιχτή επικοινωνία: τα παιδιά χρειάζονται έναν ενήλικα που εμπιστεύονται, με τον οποίο μπορούν να συζητούν τι είδαν κατά τη διαδικτυακή τους περιήγηση, τι τα προβλημάτισε και πώς μπορούν να ελέγχουν αν μια πληροφορία είναι αληθινή. Παράλληλα, είναι σημαντικό να μάθουν να αξιολογούν τις πηγές, θέτοντας απλές αλλά ουσιαστικές ερωτήσεις όπως «Ποιος το έγραψε;», «Πότε δημοσιεύτηκε;» και «Υπάρχουν άλλες αξιόπιστες πηγές που το επιβεβαιώνουν;».

Η συμπεριφορά των ενηλίκων λειτουργεί ως πρότυπο, γι’ αυτό οι γονείς χρειάζεται να αποφεύγουν να κοινοποιούν αμφίβολες ειδήσεις ή να πιστεύουν άκριτα ό,τι βλέπουν στο διαδίκτυο. Τέλος, βοηθά ιδιαίτερα να εξηγούν στα παιδιά, με απλό και κατανοητό τρόπο, πώς λειτουργούν οι αλγόριθμοι των πλατφορμών: ότι δηλαδή «οι πλατφόρμες σου δείχνουν πράγματα που νομίζουν ότι σου αρέσουν, όχι απαραίτητα αυτά που είναι αληθινά».

Όταν τα παιδιά κατανοούν αυτούς τους μηχανισμούς και νιώθουν ότι μπορούν να μιλήσουν ανοιχτά για όσα συναντούν online, αποκτούν τα απαραίτητα εφόδια για να προστατεύονται και να αναπτύσσουν υγιείς ψηφιακές συνήθειες.

Πηγές που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι γονείς:

Φυλλάδιο: Παραπληροφόρηση και Deepfakes

Βίντεο: Αλήθεια ή ψέμα στο διαδίκτυο; (για μικρά παιδιά)

Ο @Παπάκης Ντετέκτιβ!

Βίντεο για την Παραπληροφόρηση

Fake News – Τι να πω στο παιδί μου

Φυλλάδιο: Ψευδείς ειδήσεις

Quiz: “Πόσο αξιόπιστο είναι αυτό”; (για μαθητές Ε΄και Στ΄Δημοτικού)

Quiz: “Παραπληροφόρηση” (για μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου)

 

Πρακτικές συμβουλές για εκπαιδευτικούς

Οι εκπαιδευτικοί έχουν καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας των μαθητών και στη θωράκισή τους απέναντι στην παραπληροφόρηση. Ένας αποτελεσματικός τρόπος είναι η ενσωμάτωση σχετικών δραστηριοτήτων μέσα στην τάξη, όπως η σύγκριση δύο άρθρων για το ίδιο θέμα, η ανάλυση ενός παραπλανητικού τίτλου ή η συζήτηση για το πώς δημιουργούνται τα deepfakes, ώστε οι μαθητές να εξασκούνται στην κριτική αξιολόγηση περιεχομένου.

Παράλληλα, οι οδηγίες που παρέχει η Ευρωπαϊκή Ένωση, όπως τα έτοιμα σχέδια μαθήματος και το γλωσσάρι ψηφιακών όρων, μπορεί να υποστηρίξει ουσιαστικά τη διδασκαλία, βοηθώντας τους μαθητές να κατανοήσουν βασικές έννοιες, να αναγνωρίζουν παραπλανητικό περιεχόμενο και να προστατεύονται από τον διαδικτυακό εκφοβισμό. Εξίσου σημαντικό είναι να καλλιεργηθεί μια κουλτούρα ασφάλειας σε επίπεδο σχολικής μονάδας, με ξεκάθαρους κανόνες για τη χρήση συσκευών και τακτική ενημέρωση των γονέων και συνεργασία με ειδικούς όταν αυτό κρίνεται απαραίτητο. Όταν το σχολείο λειτουργεί ως ασφαλές και ενημερωμένο περιβάλλον, οι μαθητές αποκτούν τα απαραίτητα εφόδια για να αναπτύξουν υπεύθυνες και υγιείς ψηφιακές συνήθειες.

Πηγές που μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι εκπαιδευτικοί:

Διδασκαλία στο Διαδίκτυο, ασφάλεια, παιδεία στα μέσα επικοινωνίας και ψηφιακή ιθαγένεια σε σχολεία.

Tετράδιο εργασιών: “Σκέψου πριν εμπιστευτείς”

Σχέδιο μαθήματος “Παραπληροφόρηση” (για μαθητές Γυμνασίου)

Σχέδιο μαθήματος “Πόσο αξιόπιστο είναι αυτό;” (για Ε΄ & Στ’ Δημοτικού)

Αλήθεια ή ψέμα στο διαδίκτυο

Quiz: “Πόσο αξιόπιστο είναι αυτό”; (για μαθητές Ε΄και Στ΄Δημοτικού)

Quiz: “Παραπληροφόρηση” (για μαθητές Γυμνασίου και Λυκείου)

Ο @Παπάκης Ντετέκτιβ!

Εκπαιδευτικό εγχειρίδιο για την παραπληροφόρηση, τις ψευδείς ειδήσεις και την προπαγάνδα.

Βίντεο για την Παραπληροφόρηση

Εργαλειοθήκη “Trust Me” για ηλικίες 8-11

Εργαλειοθήκη “Trust me” για ηλικίες 11-14

Εργαλειοθήκη από την Ε.Ε για τον εντοπισμό και την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης (για μαθητές Γυμνασίου/Λυκείου)

Συμπέρασμα

Η παραπληροφόρηση και οι κίνδυνοι του διαδικτύου δεν θα εξαφανιστούν. Μπορούμε όμως να βοηθήσουμε τα παιδιά να γίνουν ενημερωμένοι, υπεύθυνοι και κριτικοί ψηφιακοί πολίτες. Οι επικαιροποιημένες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελούν ένα πολύτιμο εργαλείο για γονείς και εκπαιδευτικούς, προσφέροντας πρακτικές λύσεις και σύγχρονη γνώση.

Με συνεργασία, ενημέρωση και καθημερινή καθοδήγηση, μπορούμε να ενισχύσουμε την ασφάλεια και την κριτική σκέψη των παιδιών στον ψηφιακό κόσμο.

 

 

 

 

Η φωνή των νέων στο επίκεντρο της συζήτησης για την Τεχνητή Νοημοσύνη

Επικαιροποιημένες οδηγίες της ΕΕ για την ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού και την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης

Στο πλαίσιο του πρόσφατα υιοθετημένου Σχεδίου Δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού, δημοσιεύτηκαν οι επικαιροποιημένες κατευθυντήριες οδηγίες για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και την ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού μέσω της εκπαίδευσης και της κατάρτισης.

Οι οδηγίες αυτές είχαν αρχικά παρουσιαστεί το 2022 στο πλαίσιο του Σχεδίου Δράσης για την Ψηφιακή Εκπαίδευση (2021–2027), ωστόσο η νέα τους έκδοση ανταποκρίνεται στις σύγχρονες προκλήσεις του ψηφιακού περιβάλλοντος, ενσωματώνοντας τις τελευταίες εξελίξεις στον τομέα της τεχνολογίας και της επικοινωνίας.

 

Ενίσχυση του ρόλου της εκπαίδευσης απέναντι στην παραπληροφόρηση

Σε μια εποχή όπου η παραπληροφόρηση εξελίσσεται με ταχύτατους ρυθμούς, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών και μαθητριών. Οι επικαιροποιημένες οδηγίες στοχεύουν ακριβώς σε αυτό: να υποστηρίξουν εκπαιδευτικούς, παιδαγωγούς και στελέχη εκπαίδευσης ώστε να κατανοήσουν βαθύτερα το φαινόμενο της παραπληροφόρησης και να το αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά μέσα στη σχολική τάξη.

Το υλικό περιλαμβάνει πρακτική καθοδήγηση, έτοιμα παραδείγματα δραστηριοτήτων, σαφή ποιοτικά κριτήρια, καθώς και επικαιροποιημένους ορισμούς βασικών εννοιών της ψηφιακής εκπαίδευσης. Με αυτόν τον τρόπο, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να ενσωματώσουν πιο εύκολα σχετικές πρακτικές στη διδασκαλία τους και να ενισχύσουν την ψηφιακή ετοιμότητα των μαθητών.

 

Τι νέο περιλαμβάνει η επικαιροποιημένη έκδοση

Η νέα έκδοση των κατευθυντήριων οδηγιών εμπλουτίζεται με θεματικές που αντανακλούν τη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα:

• Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη (Generative AI) και η επίδρασή της στη δημιουργία και διάδοση παραπληροφόρησης

• Η αυξανόμενη επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και ο ρόλος των influencers στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης

• Η «τακτική αποδόμησης» (pre-bunking), που στοχεύει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των πολιτών απέναντι σε παραπλανητικό περιεχόμενο

• Συστάσεις πολιτικής και κατευθύνσεις για σχολεία, με στόχο την ενίσχυση του ψηφιακού γραμματισμού σε επίπεδο σχολικής μονάδας

• Εκπαιδευτικοί πόροι, όπως σχέδια μαθήματος, επικαιροποιημένο γλωσσάρι και ειδικό υλικό για την αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού

 

Μια συλλογική ευρωπαϊκή προσπάθεια

Οι οδηγίες αναπτύχθηκαν από Ομάδα Εργασίας του European Digital Education Hub (EDEH), στην οποία συμμετείχαν ειδικοί από τον ακαδημαϊκό χώρο, την εκπαίδευση εκπαιδευτικών, την κοινωνία των πολιτών, τα μέσα ενημέρωσης και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η πολυεπιστημονική αυτή προσέγγιση διασφαλίζει ότι το περιεχόμενο ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Μπορείτε να δείτε την επικαιροποιημένη έκδοση εδώ: European Commission: Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture, Guidelines for teachers and educators on tackling disinformation and promoting digital literacy through education and training, Publications Office of the European Union, 2026, https://data.europa.eu/doi/10.2766/5220136

 

Πηγή: Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Δημιουργώντας μια Κουλτούρα Συναίνεσης για την ταυτότητα μας στο διαδίκτυο

Έχουμε φτάσει στο σημείο όπου σχεδόν κάθε στιγμή της ζωής μας μπορεί να ανέβει online μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ένα πάρτι, μια αστεία στιγμή, μια άβολη γκριμάτσα, ένα χορευτικό που δεν πήγε και τόσο καλά… όλα μπορούν να γίνουν βίντεο ή φωτογραφία και να ανέβουν στα social πριν καν το καταλάβουμε. Και αυτό δεν είναι πάντα τόσο αθώο όσο φαίνεται.

Μήπως το έχεις ζήσει ήδη; Για παράδειγμα, βρίσκεσαι σε μια γιορτή, σε μια συναυλία ή απλώς στο σχολείο. Κάποιος τραβάει φωτογραφίες ή βίντεο, τα ανεβάζει στο Instagram ή στο TikTok και ξαφνικά… η εικόνα σου ταξιδεύει παντού. Χωρίς να σε ρωτήσει κανείς. Χωρίς να ξέρεις ποιος θα το δει. Χωρίς να έχεις κανένα δικαίωμα να αποφασίσεις εσύ για τα όρια.

Για πολλούς εφήβους, αυτό δημιουργεί άγχος. Πολλοί αποφεύγουν να χορέψουν σε συναυλίες ή να χαλαρώσουν με φίλους, επειδή φοβούνται ότι κάποιος θα τους τραβήξει φωτογραφία ή βίντεο και θα τους κάνει viral. Άλλοι νιώθουν ότι πρέπει να είναι πάντα ντυμένοι καλά και στημένοι σε πόζα, λες και βρίσκονται σε μόνιμη φωτογράφιση.

Οι έφηβοι χτίζετε τώρα την ταυτότητά σας, το ποιοι είστε, πώς θέλετε να σας βλέπουν οι άλλοι, τι εικόνα θέλετε να αφήσετε πίσω σας. Και τα social media κάνουν αυτή τη διαδικασία πιο περίπλοκη. Ένα αστείο βίντεο ή μια άβολη στιγμή μπορεί να σας ακολουθεί για χρόνια. Μερικές φορές, μάλιστα, να σας «ορίζει» στα μάτια των άλλων.

Το καλό νέο είναι ότι μπορούμε να αλλάξουμε αυτή την κατάσταση και για αυτό θέλουμε να σας συστήσουμε την κουλτούρα συναίνεσης. Αυτή η κουλτούρα ξεκινάει από κάτι πολύ απλό:

Ρωτάμε πριν τραβήξουμε. Ρωτάμε πριν ανεβάσουμε.

Αυτό σημαίνει:

• Να ζητάμε άδεια πριν βγάλουμε κάποιον φωτογραφία ή βίντεο.
• Να ρωτάμε αν είναι εντάξει να το ανεβάσουμε.
• Να σεβόμαστε το «όχι» χωρίς πίεση.
• Να σκεφτόμαστε πώς μπορεί να νιώσει ο άλλος όταν βλέπει τον εαυτό του online.
• Να κατεβάζουμε κάτι που ανεβάσαμε, αν κάποιος μας το ζητήσει.

Κανείς δεν είναι τέλειος. Όλοι κάνουμε λάθη, και όλοι έχουμε βρεθεί σε παρόμοια θέση κάποια στιγμή. Θα πρέπει όμως να δούμε πως μπορούμε να τα διορθώσουμε, πριν κάνουμε σοβαρή ζημιά σε κάποιον χωρίς να το θέλουμε. Ο σεβασμός στα δικαιώματα των άλλων είναι απαραίτητο συστατικό μιας πολιτισμένης κοινωνίας, και θα πρέπει να λειτουργούμε πάντα, στην πραγματική αλλά και τη διαδικτυακή μας ζωή, με τον κανόνα ότι δε θα κάνω σε άλλους αυτό που δε θέλω να κάνουν σε εμένα. Έχεις προσπαθήσει να σκεφτείς πώς θα ένιωθες αν ήσουν εσύ στη θέση του εικονιζόμενου ατόμου, σε μία φωτογραφία ή βίντεο που τραβήχτηκε χωρίς να το θέλεις και ακόμη χειρότερα, κυκλοφόρησε στο διαδίκτυο χωρίς να το γνωρίζεις;

Αναγνωρίζουμε ότι το διαδίκτυο είναι μέρος της ζωής μας, και αυτό δεν είναι κακό. Αλλά το πως ορίζεται η ταυτότητα και η προσωπικότητα μας στο διαδίκτυο είναι κάτι αυστηρά προσωπικό. Αν μάθουμε όλοι να ζητάμε συναίνεση και να σεβόμαστε τα όρια των άλλων, τότε το online περιβάλλον γίνεται πιο ασφαλές, πιο δίκαιο και πολύ πιο ανθρώπινο.

Πώς να προστατεύσουμε τα παιδιά από τις σκληρές εικόνες της επικαιρότητας

Τα παιδιά σήμερα εκτίθενται σε έναν όγκο πληροφοριών μέσω του διαδικτύου που καμία προηγούμενη γενιά δεν χρειάστηκε να διαχειριστεί. Σκληρές εικόνες πολεμικών συγκρούσεων, ειδήσεις για απειλές αλλά και παραπληροφόρηση που κυκλοφορεί ανεξέλεγκτα στα κοινωνικά δίκτυα, δημιουργούν ένα περιβάλλον φόβου, ανασφάλειας και σύγχυσης σε όλους τους διαδικτυακούς χρήστες, πόσο δε μάλλον στα παιδιά, που δε διαθέτουν τη νοητική και πνευματική ακόμη δεξιότητα να τις διαχειριστούν.

Σε αυτό το πλαίσιο, εκείνοι που για άλλη μία φορά θα πρέπει να λειτουργήσουν ως ασπίδα, «φίλτρο» αλλά και ως σταθερό σημείο αναφοράς, είναι οι γονείς, ώστε τα παιδιά τους να νιώθουν ασφάλεια για να μπορούν να επεξεργαστούν και να διαχειριστούν όσα βλέπουν και ακούν.

Πώς επηρεάζει τα παιδιά η έκθεση σε βίαιο και αφιλτράριστο περιεχόμενο

1. Έντονο άγχος και φόβος για την προσωπική τους ασφάλεια

Οι εικόνες πολέμου, ακόμη κι αν προέρχονται από μακρινές χώρες, μπορούν να κάνουν τα παιδιά να νιώθουν ότι ο κίνδυνος είναι άμεσος και σε μικρή απόσταση από αυτά. Όταν μάλιστα κυκλοφορούν ψευδείς ή υπερβολικές ειδήσεις με βίαιο περιεχόμενο, η αίσθηση απειλής ενισχύεται. Ειδικά τα μικρά  παιδιά δεν έχουν την ικανότητα να αξιολογούν κατάλληλα την αξιοπιστία και την εγκυρότητα μιας είδησης, με αποτέλεσμα να πιστεύουν ότι «ο πόλεμος έρχεται και σε εμάς».

2. Δυσκολία στον ύπνο και σωματικά συμπτώματα

Ανησυχία, εφιάλτες, αυπνία, πονοκέφαλοι, στομαχόπονοι, αιφνίδια ξεσπάσματα κλάματος ή/και ευερεθιστότητα είναι συχνές αντιδράσεις μετά από έκθεση σε τρομακτικές εικόνες ή ειδήσεις. Αυτές οι αντιδράσεις είναι παρόμοιες με εκείνες που εμφανίζονται μετά από πραγματικά τραυματικά γεγονότα, όπως εξηγούν ειδικοί στην παιδική ψυχική υγεία. Η αιτία είναι ο φόβος για την ασφάλεια της οικογένειας του και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί με υποστηρικτική φροντίδα, καθησυχασμό και σταθερή παρουσία από τους ενήλικες, ώστε το παιδί να νιώσει ξανά ασφάλεια και έλεγχο..

3. Σύγχυση μεταξύ πραγματικότητας και υπερβολής

Τα παιδιά, ειδικά κάτω των 12 ετών, δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τι είναι πραγματικό από όσα βλέπουν στο διαδίκτυο, τι πιθανότητες έχει να συμβεί ή τι είναι απλώς μια δραματοποιημένη ή επεξεργασμένη αφήγηση. Η παραπληροφόρηση, που ευνοείται σε τέτοιες περιπτώσεις, ενισχύει αυτή τη σύγχυση, οδηγώντας σε υπερβολικούς φόβους ή λανθασμένες αντιλήψεις για τον κόσμο.

4. Αίσθημα αβοηθησίας και απαισιοδοξίας

Όταν τα παιδιά βλέπουν συνεχώς στο διαδίκτυο σκληρές εικόνες βίας, είναι βέβαιο ότι θα αισθανθούν ανασφάλεια, θα αρχίσουν να πιστεύουν ότι ο κόσμος γύρω τους είναι επικίνδυνος και ότι δεν υπάρχει τρόπος να προστατευτούν, οι ίδιοι αλλά και η οικογένεια τους. Αυτό επηρεάζει την αυτοπεποίθηση, την αίσθηση ελέγχου και τη συναισθηματική τους σταθερότητα.

5. Μιμητική συμπεριφορά στο παιχνίδι

Όπως συμβαίνει μετά από κάθε τραυματικό ερέθισμα, τα παιδιά μπορεί να αναπαράγουν σκηνές βίας στο παιχνίδι τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι «γίνονται βίαια», αλλά ότι προσπαθούν να επεξεργαστούν όσα είδαν. Ωστόσο, η υπερβολική έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε απευαισθητοποίηση ή σε δυσκολία κατανόησης των ορίων, καταλήγοντας να ξεπεράσουν τα όρια του παιχνιδιού.

Ο ρόλος της παραπληροφόρησης και της στοχευμένης δημιουργίας πανικού στους χρήστες του διαδικτύου

Η παραπληροφόρηση αποτελεί συστηματικό φαινόμενο στο διαδίκτυο, με ψευδείς ειδήσεις να διαδίδονται γρήγορα μέσω των κοινωνικών δικτύων και διαφόρων clickbait τίτλων. Σε περιόδους πολέμου, οι ψευδείς ειδήσεις πολλαπλασιάζονται. Για παράδειγμα, μπορεί να δούμε εικόνες από μη αξιόπιστη πηγή, βίντεο από άλλες χώρες ή άλλες χρονικές περιόδους, περιεχόμενο που έχει παραχθεί μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, δραματοποιημένες αφηγήσεις και ακραίες προβλέψεις.

Για τα παιδιά, αυτό σημαίνει:

• αδυναμία διάκρισης πραγματικών κινδύνων από φήμες και ψευδείς ειδήσεις
• υπερβολική ανησυχία και ανασφάλεια για το μέλλον τους
• ματαιότητα για σχεδιασμό του μέλλοντος τους
• δυσκολία εμπιστοσύνης σε ενημερωτικές πηγές

Πώς μπορούν οι γονείς να προστατεύσουν τα παιδιά

1. Δημιουργήστε ένα ασφαλές συναισθηματικό περιβάλλον

Τα παιδιά χρειάζονται ηρεμία, σταθερότητα και την αίσθηση ότι οι ενήλικες έχουν τον έλεγχο. Ακόμη κι αν εσείς ανησυχείτε, προσπαθήστε να μην το μεταφέρετε στο παιδί. Τα παιδιά φοβούνται για τις άγνωστες συνέπειες μιας πολεμικής σύγκρουσης, σε σχέση με τον δικό τους κόσμο, την οικογένεια και ίσως τους συγγενείς και φίλους τους. Ανάλογα με την ηλικία του παιδιά και τη συναισθηματική του ωριμότητα, προσπαθήστε με πολλές και συχνές συζητήσεις να το καθησυχάσετε και να ενδυναμώσετε το αίσθημα της ασφάλειας που χρειάζεται. 

2. Φιλτράρετε την ενημέρωση

• Προσπαθήστε να μην είναι μπροστά τα παιδιά όταν παρακολουθείτε τις ειδήσεις ή σχετικές ενημερωτικές εκπομπές.
• Μην αφήνετε τηλεόραση ή βίντεο με βίαιο περιεχόμενο να παίζουν στο background, ενώ δεν είστε εσείς μπροστά.
• Εξηγήστε στα παιδιά την έννοια της παραπληροφόρησης στο διαδίκτυο και, στα μεγαλύτερα παιδιά, την τεχνική της διασταύρωσης των ειδήσεων ώστε να ενημερώνονται με έγκυρες πληροφορίες.

3. Μιλήστε με απλή, ειλικρινή γλώσσα

Απαντήστε στις ερωτήσεις τους χωρίς υπερβολές. Δώστε μόνο τις πληροφορίες που μπορούν να διαχειριστούν ανάλογα με την ηλικία τους, και προσπαθήστε να δημιουργήσετε ασφάλεια στη σχέση σας ώστε να εκφραστεί το πιθανές άγχος και ο φόβος του παιδιού. Στη συνέχεια θα πρέπει να καθησυχάσετε αυτά τα συναισθήματα, λέγοντας του ότι είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθει έτσι, αλλά ότι θα είστε συνέχεια δίπλα του για να το στηρίζετε.

4. Ενισχύστε την κριτική σκέψη

Ακόμη και τα μικρά παιδιά μπορούν να μάθουν βασικές αρχές, στις οποίες θα πρέπει να στηρίζουν τη διαδικτυακή τους ενημέρωση. Το κλειδί είναι να φιλτράρουν και να σκέφτονται πριν αποδεχτούν μια πληροφορία:

• «Ό,τι βλέπουμε στο ίντερνετ δεν είναι πάντα αλήθεια.»
• «Ρωτάμε έναν ενήλικα όταν κάτι μας φοβίζει, μας ανησυχεί ή μας στεναχωρεί.»
• «Οι εικόνες που βλέπουμε μπορεί να είναι ψεύτικες ή να δείχνουν κάτι που έγινε πολύ μακριά ή πριν από χρόνια.»

5. Επαναφέρετε τη ρουτίνα

Η καθημερινότητα και το σταθερό πρόγραμμα βοηθά τα παιδιά να νιώσουν ότι ο κόσμος παραμένει ασφαλής, παρά τις ειδήσεις που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. Συνεχίστε κανονικά τις ασχολίες και τις δραστηριότητες της οικογένειας, προσθέτοντας ίσως περισσότερες χαρούμενες στιγμές με μια εκδρομή ή μια βόλτα με την οικογένεια ή τους φίλους σας.

6. Ενθαρρύνετε την έκφραση

Μαζί με τα παιδιά σας, ακολουθήστε και ασχοληθείτε με ζωγραφική, παιχνίδι, αθλήματα και όσες άλλες δραστηριότητες τα βοηθούν να εκτονώσουν το άγχος τους και να επεξεργαστούν τα συναισθήματά τους.

Πότε χρειάζεται επαγγελματική βοήθεια

Αν το παιδί παρουσιάζει για εβδομάδες:

• έντονο φόβο ότι «θα γίνει πόλεμος εδώ»
• επίμονους εφιάλτες ή αυπνία
• αποφυγή σχολείου ή δραστηριοτήτων
• έντονη προσκόλληση ή απομόνωση
• σωματικά συμπτώματα χωρίς ιατρική εξήγηση

τότε είναι σημαντικό να ζητήσετε υποστήριξη από ειδικό ψυχικής υγείας.

Γιατί αυτό το θέμα αφορά τη διαδικτυακή ασφάλεια

Η προστασία των παιδιών στο διαδίκτυο δεν αφορά μόνο την ιδιωτικότητα ή τον χρόνο οθόνης. Αφορά και την ψυχική τους ασφάλεια. Η έκθεση σε βίαιο περιεχόμενο, η παραπληροφόρηση και η τρομολαγνεία μπορούν να λειτουργήσουν σαν «ψηφιακά τραυματικά γεγονότα», με πραγματικές συνέπειες στην ανάπτυξη και στη συναισθηματική ευημερία τους, ειδικά όταν δεν έχουν ακόμη τα γνωστικά εργαλεία για να φιλτράρουν ή να επεξεργαστούν όσα βλέπουν. Με τη σωστή καθοδήγηση και την παρουσία των ενηλίκων, τα παιδιά μπορούν να συνεχίσουν να νιώθουν την προστασία που χρειάζονται αλλά και ταυτόχρονα να αναπτύξουν υγιείς, ανθεκτικές συνήθειες που θα τα προστατεύουν στο μέλλον.

 

Τι προβλέπει στην πράξη η εφαρμογή του Σχεδίου Δράσης της ΕΕ κατά του διαδικτυακού εκφοβισμού

Η ψηφιακή ενασχόληση και η διαδικτυακή παρουσία των νέων συνεχίζει να αυξάνεται παγκοσμίως, δημιουργώντας τόσο ευκαιρίες όσο και κινδύνους. Τα τελευταία χρόνια, ο διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying) παραμένει μία από τις πιο επίμονες ανησυχίες που καταγράφονται από Κέντρα Ασφαλούς Διαδικτύου σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Τα στοιχεία από διαφορετικές πηγές επιβεβαιώνουν την έκταση του φαινομένου. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), ένας στους έξι εφήβους δηλώνει ότι έχει βιώσει διαδικτυακό εκφοβισμό, ενώ ένας στους οκτώ αναγνωρίζει ότι έχει συμμετάσχει ο ίδιος σε παρόμοια συμπεριφορά.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε στις 10 Φεβρουαρίου 2026 το Σχέδιο Δράσης της Ε.Ε κατά του διαδικτυακού εκφοβισμού, με στόχο την προώθηση μιας κοινής προσέγγισης για την ενίσχυση της πρόληψης, τη βελτίωση των μηχανισμών αναφοράς και την ενδυνάμωση της υποστήριξης των θυμάτων. Το Σχέδιο Δράσης περιλαμβάνει 22 συγκεκριμένες πρωτοβουλίες. Από αυτές, οι 13 θα υλοποιηθούν σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ενώ οι υπόλοιπες 9 απευθύνονται στα κράτη μέλη, τα οποία καλούνται να τις ενσωματώσουν και να τις εφαρμόσουν σε εθνικό επίπεδο. Στόχος είναι να υπάρξει καλύτερος συντονισμός των προσπαθειών, μεγαλύτερη συγκρισιμότητα των δεδομένων μεταξύ χωρών και ουσιαστικότερη συνεργασία ανάμεσα στους βασικούς εμπλεκόμενους φορείς.

Το παρόν άρθρο επιχειρεί να αποσαφηνίσει τι σημαίνει στην πράξη αυτό το νέο πλαίσιο. Αναλύει πώς τα ήδη υπάρχοντα εθνικά μέτρα μπορούν να προσαρμοστούν και να ενισχυθούν ώστε να ανταποκρίνονται στις προτεραιότητες του Σχεδίου Δράσης, και αναδεικνύει τους βασικούς παράγοντες που αναμένεται να επηρεάσουν τον τρόπο εφαρμογής του τα επόμενα χρόνια.

Το Σχέδιο Δράσης της ΕΕ: βασικά στοιχεία

Το Σχέδιο Δράσης διαμορφώνει ένα συνεκτικό ευρωπαϊκό πλαίσιο για την αντιμετώπιση του διαδικτυακού εκφοβισμού, αξιοποιώντας και ενισχύοντας τις ήδη υπάρχουσες εθνικές και ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες. Δομείται γύρω από τρεις αλληλένδετους πυλώνες και υπογραμμίζει με σαφήνεια ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου προϋποθέτει συνεργασία σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης – από το ευρωπαϊκό έως το τοπικό – καθώς και μια ολιστική προσέγγιση που κινητοποιεί το σύνολο της κοινωνίας.

Σε γενικό επίπεδο, ο Πυλώνας Ι στοχεύει στην ενίσχυση του συντονισμού και στη διαμόρφωση κοινών βάσεων γνώσης, ώστε τα δεδομένα και οι προσεγγίσεις να είναι πιο συγκρίσιμα μεταξύ των κρατών μελών. Ο Πυλώνας ΙΙ εστιάζει στην πρόληψη, μέσα από την ενίσχυση της ψηφιακής παιδείας και της ευαισθητοποίησης. Ο Πυλώνας ΙΙΙ δίνει προτεραιότητα στη βελτίωση των μηχανισμών αναφοράς και στη διασφάλιση ουσιαστικής και έγκαιρης υποστήριξης για τα θύματα.

Στην επόμενη ενότητα, οι προτεραιότητες αυτές αποτυπώνονται σε πρακτικό επίπεδο, με έμφαση στο πώς η πρόληψη, η αναφορά και η υποστήριξη μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα συνεκτικό και διασυνδεδεμένο σύστημα στην πράξη.

Από το σχέδιο στην πράξη

Το Σχέδιο Δράσης της ΕΕ δεν επιβάλλει ένα ενιαίο, αυστηρά προκαθορισμένο μοντέλο αντιμετώπισης του διαδικτυακού εκφοβισμού. Αντίθετα, χαράσσει ένα κοινό πλαίσιο κατευθύνσεων, προσδιορίζοντας τα κρίσιμα στοιχεία που χρειάζεται να ενισχυθούν και να ευθυγραμμιστούν σε όλα τα κράτη μέλη, ώστε οι εθνικές πολιτικές να κινούνται προς μια πιο συνεκτική και αποτελεσματική κατεύθυνση.

Συγκεκριμένα, δίνει έμφαση:

• Στη διαμόρφωση μιας σαφούς και κοινά αποδεκτής κατανόησης του διαδικτυακού εκφοβισμού.
• Στην ενίσχυση της τεκμηριωμένης βάσης που υποστηρίζει τη χάραξη πολιτικής.
• Στην εφαρμογή ουσιαστικών και συστηματικών μέτρων πρόληψης.
• Στη δημιουργία πιο προσβάσιμων και φιλικών προς τα παιδιά μηχανισμών αναφοράς.
• Στην εξασφάλιση έγκαιρης, συντονισμένης και αποτελεσματικής ανταπόκρισης στα περιστατικά.
• Στην ανάπτυξη αξιόπιστων και συνεκτικών μηχανισμών υποστήριξης για τα θύματα

Κοινή κατανόηση και ευθυγράμμιση πολιτικών

Κεντρικός άξονας του Σχεδίου Δράσης είναι η διαμόρφωση μιας κοινής και σαφούς κατανόησης του διαδικτυακού εκφοβισμού τόσο ως αυτόνομου φαινομένου όσο και σε σχέση με άλλες μορφές παράνομου ή επιβλαβούς διαδικτυακού περιεχομένου, αλλά και με τον εκφοβισμό που εκδηλώνεται εκτός διαδικτύου. Παρότι πολλές χώρες της ΕΕ έχουν υιοθετήσει νομοθετικές ρυθμίσεις που αγγίζουν άμεσα ή έμμεσα το ζήτημα, πρόσφατες αναλύσεις δείχνουν ότι μόνο περίπου το ένα τρίτο διαθέτει ρητό και σαφή ορισμό του φαινομένου.

Η ύπαρξη μιας ευρέως αποδεκτής προσέγγισης είναι κρίσιμη, καθώς ο διαδικτυακός εκφοβισμός είναι ένα σύνθετο και διαρκώς μεταβαλλόμενο φαινόμενο. Εκδηλώνεται μέσα από διαφορετικές μορφές συμπεριφοράς και προσαρμόζεται γρήγορα στις τεχνολογικές εξελίξεις. Για τον λόγο αυτό, δύσκολα εντάσσεται σε ένα μόνο θεσμικό ή επιχειρησιακό πλαίσιο. Η πολυπλοκότητά του μπορεί να δημιουργεί ασάφεια ως προς το τι ακριβώς θεωρείται διαδικτυακός εκφοβισμός και ποιος φορέας είναι υπεύθυνος για την πρόληψη, την αντιμετώπιση ή την υποστήριξη των εμπλεκομένων.

Σε πρακτικό επίπεδο, μια κοινή κατανόηση λειτουργεί ως θεμέλιο για πιο συντονισμένες στρατηγικές πρόληψης, παρακολούθησης και αντιμετώπισης σε επίπεδο κρατών μελών. Επιτρέπει σε διαφορετικούς τομείς, όπως η εκπαίδευση, η κοινωνική πρόνοια, οι γραμμές βοήθειας και οι αρμόδιες αρχές, να αναγνωρίζουν και να καταγράφουν το ίδιο φαινόμενο με συγκρίσιμο τρόπο.

Παράλληλα, διευκολύνει την ανάπτυξη κοινών ερευνητικών εργαλείων και δεικτών, τη σύγκριση ευρημάτων μεταξύ χωρών και την ενίσχυση της τεκμηριωμένης βάσης πάνω στην οποία σχεδιάζονται οι παρεμβάσεις. Μακροπρόθεσμα, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε πιο σαφή και αξιόπιστη καταγραφή των περιστατικών, αλλά και σε καλύτερη κατανόηση του πότε ένα συμβάν μπορεί να αντιμετωπιστεί σε σχολικό επίπεδο και πότε απαιτείται παραπομπή σε εξειδικευμένες υπηρεσίες υποστήριξης.

Τεκμηριωμένη βάση (Evidence base)

Το Σχέδιο Δράσης αναδεικνύει ως προτεραιότητα την ενίσχυση της τεκμηριωμένης γνώσης και τη βελτίωση της συγκρισιμότητας των δεδομένων μεταξύ χωρών. Επισημαίνει ότι όταν οι τρόποι μέτρησης διαφέρουν, καθίσταται δύσκολο να εντοπιστούν πραγματικές τάσεις, να αξιολογηθούν οι πολιτικές παρεμβάσεις και να εκτιμηθεί ο αντίκτυπός τους στον περιορισμό του διαδικτυακού εκφοβισμού.

Η μετάβαση από τη θεωρία στην πράξη προϋποθέτει συμφωνία σε ένα κοινό σύνολο δεικτών, που να μπορεί να χρησιμοποιείται τόσο διακρατικά όσο και διατομεακά. Παράλληλα, απαιτείται σαφήνεια ως προς το πώς συνδέονται και συμπληρώνουν η μία την άλλη οι διαφορετικές πηγές δεδομένων, όπως οι καταγραφές από γραμμές βοήθειας, τα περιστατικά που δηλώνονται στα σχολεία, τα ευρήματα ερευνών, αλλά και όπου χρειάζεται, στοιχεία από τις αρμόδιες αρχές.

Εξίσου σημαντικό είναι τα δεδομένα να αξιοποιούνται ουσιαστικά. Δεν αρκεί η συλλογή τους, χρειάζεται να τροφοδοτούν ενεργά τον σχεδιασμό πολιτικών και παρεμβάσεων.  Από την ανάπτυξη στοχευμένων στρατηγικών πρόληψης και την αναγνώριση αναγκών επιμόρφωσης επαγγελματιών, έως την πιο αποτελεσματική και δίκαιη κατανομή των διαθέσιμων πόρων.

Η ενίσχυση της συγκρισιμότητας και της χρηστικότητας των στοιχείων εξαρτάται από ορισμένες βασικές προϋποθέσεις: τη χρήση μεθόδων που επιτρέπουν συνεπείς διακρατικές συγκρίσεις, τον καθορισμό σαφών αρμοδιοτήτων για τη συλλογή, επαλήθευση και ανάλυση πληροφοριών μεταξύ των τομέων και τη διασφάλιση της ιδιωτικότητας και της προστασίας των παιδιών. Στο πλαίσιο του Σχεδίου Δράσης, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα εκδώσει κατευθυντήριες οδηγίες για ένα κοινό πλαίσιο συλλογής δεδομένων και σχετικών δεικτών.

Μέτρα πρόληψης

Ο πυλώνας πρόληψης και ευαισθητοποίησης του Σχεδίου Δράσης αναδεικνύει τη σημασία της ψηφιακής παιδείας, της επαγγελματικής επιμόρφωσης και της συνεχούς δράσης για τη μείωση της πιθανότητας και του αντίκτυπου του διαδικτυακού εκφοβισμού. Η πρόληψη είναι πιο αποτελεσματική όταν ενσωματώνεται στην καθημερινή λειτουργία σχολείων και δομών νεολαίας και δεν περιορίζεται σε μία μεμονωμένη εκστρατεία ενημέρωσης.

Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει την ενσωμάτωση της ψηφιακής πολιτειότητας (δηλαδή της υπεύθυνης και με σεβασμό διαδικτυακής συμπεριφοράς) ως φυσιολογικού μέρους της σχολικής μάθησης, καθώς και την παροχή πρακτικής καθοδήγησης σε εκπαιδευτικούς και εργαζόμενους στον τομέα της νεολαίας για την έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση περιστατικών διαδικτυακού εκφοβισμού.

Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τακτικές συζητήσεις στην τάξη, σαφείς σχολικούς κανόνες για τη διαδικτυακή συμπεριφορά και συμφωνημένες διαδικασίες για το προσωπικό σχετικά με τον τρόπο αντίδρασης όταν προκύπτουν προβλήματα. Επιπλέον, είναι σημαντικό οι συμβουλές που λαμβάνουν τα παιδιά να είναι συνεπείς μεταξύ σχολείων, Κέντρων Ασφαλούς Διαδικτύου και άλλων υπηρεσιών υποστήριξης, καθώς και το εκπαιδευτικό υλικό να επικαιροποιείται σύμφωνα με τα νέα δεδομένα που αναδεικνύονται από ερευνητικά στοιχεία.

Επιλογές αναφοράς

Το Σχέδιο Δράσης δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά και οι νέοι μπορούν να αναφέρουν περιστατικά διαδικτυακού εκφοβισμού με τρόπους σαφείς, αξιόπιστους και προσβάσιμους. Στην πράξη, αυτό υπερβαίνει την απλή ύπαρξη ενός καναλιού αναφοράς. Τα παιδιά πρέπει να μπορούν να εντοπίζουν γρήγορα το κατάλληλο κανάλι, να κατανοούν τι θα συμβεί μετά την αναφορά και να αισθάνονται βεβαιότητα ότι δεν θα χάσουν τον έλεγχο της κατάστασης ούτε θα εκτεθούν σε περαιτέρω βλάβη. Οι μηχανισμοί αναφοράς χρειάζεται να είναι προσαρμοσμένοι στα πραγματικά περιβάλλοντα μέσα στα οποία εκδηλώνεται ο διαδικτυακός εκφοβισμός. Δεν αρκεί να σχεδιάζονται με γνώμονα μία μόνο πλατφόρμα ή ένα συγκεκριμένο ψηφιακό περιβάλλον. Πρέπει να είναι ευέλικτοι και ικανοί να ανταποκρίνονται στη διαφορετικότητα των χώρων όπου κινούνται τα παιδιά και οι νέοι στο διαδίκτυο.

Στο πλαίσιο αυτό, μία από τις συγκεκριμένες δράσεις που προβλέπονται είναι η πρόθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να υποστηρίξει την ανάπτυξη και τη σταδιακή υιοθέτηση μιας εφαρμογής διαδικτυακής ασφάλειας (online safety app) σε όλα τα κράτη μέλη. Η εφαρμογή αυτή στοχεύει να προσφέρει στα παιδιά και στους νέους έναν απλό, κατανοητό και άμεσο τρόπο αναφοράς περιστατικών, καθώς και εύκολη πρόσβαση σε κατάλληλες υπηρεσίες υποστήριξης.

Ωστόσο, το Σχέδιο Δράσης επισημαίνει ότι η αναφορά αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα, καθώς θα πρέπει να οδηγεί σε έγκαιρη ανταπόκριση, συμπεριλαμβανομένης της πρόσβασης σε διεπιστημονική υποστήριξη (διαδικτυακή και δια ζώσης) και της εμπλοκής όλων των αρμόδιων αρχών. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι τα παιδιά μπορεί να αναζητήσουν βοήθεια μέσω διαφορετικών μηχανισμών, για παράδειγμα, μέσω σημείου επαφής στο σχολείο, μέσω γραμμής βοήθειας, μέσω μιας νέας εφαρμογής ή μέσω του εργαλείου αναφοράς μιας πλατφόρμας. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς αυτοί οι μηχανισμοί διαχείρισης θα διασυνδέονται μεταξύ τους, με σαφή κατανομή ευθυνών. Στο σημείο αυτό, το Σχέδιο Δράσης είναι σαφές: οι διαδικτυακές πλατφόρμες παραμένουν υπεύθυνες για αποτελεσματικούς μηχανισμούς αναφοράς, ενώ η επιτυχία της εφαρμογής διαδικτυακής ασφάλειας εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα εθνικής υποστήριξης και μηχανισμών παρακολούθησης.  

Αντιμετώπιση περιστατικών

Το Σχέδιο Δράσης καθιστά σαφές ότι η αναφορά πρέπει να συνοδεύεται από ένα αποτελεσματικό σύστημα ανταπόκρισης. Όταν αναφέρεται ένα περιστατικό διαδικτυακού εκφοβισμού, το ζητούμενο είναι να ακολουθεί έγκαιρη και συντονισμένη αντίδραση, καθώς και πρόσβαση σε κατάλληλη υποστήριξη συμπεριλαμβανομένης ψυχολογικής στήριξης, βοήθειας από εκπαιδευτικούς και, όπου απαιτείται, υπηρεσιών παιδικής προστασίας. Η αποτελεσματικότητα των συστημάτων ανταπόκρισης εξαρτάται και από την επάρκεια πόρων. Ακόμη και τα πιο καλοσχεδιασμένα εργαλεία αναφοράς θα έχουν περιορισμένο αντίκτυπο εάν οι εθνικές υπηρεσίες υποστήριξης δεν διαθέτουν τους απαραίτητους πόρους για να ανταποκριθούν άμεσα στα αναφερόμενα περιστατικά.

Τέλος, η συνέχεια των υπηρεσιών είναι καθοριστικής σημασίας: η υποστήριξη δεν πρέπει να σταματά μετά την πρώτη επαφή, αλλά να περιλαμβάνει παρακολούθηση, ώστε να διασφαλίζεται ότι τα παιδιά δεν στοχοποιούνται ξανά και ότι οι παρεμβάσεις βελτιώνουν ουσιαστικά την ευημερία και την ασφάλειά τους. Καθώς διαφορετικές υπηρεσίες αναλαμβάνουν επιμέρους πτυχές της διαχείρισης ενός περιστατικού, είναι ζωτικής σημασίας η συνεργασία και οι παραπομπές μεταξύ τους να γίνονται με σαφήνεια, συνέχεια και συντονισμό. Τα παιδιά δεν θα πρέπει να μετακινούνται από υπηρεσία σε υπηρεσία χωρίς καθοδήγηση, ούτε να χρειάζεται να επαναλαμβάνουν την ιστορία τους ξανά και ξανά. Αντίθετα, η υποστήριξη οφείλει να είναι συνεκτική, με φροντίδα και αίσθηση συνέχειας σε κάθε στάδιο της διαδικασίας.

Τι ακολουθεί;

Το Σχέδιο Δράσης προαναγγέλλει αρκετές πρωτοβουλίες για το 2026 που θα διαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο διαδικτυακός εκφοβισμός στο ευρωπαϊκό πλαίσιο πολιτικής. Σε σχέση με τη διακυβέρνηση των πλατφορμών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχεδιάζει να ενισχύσει την έμφαση στον διαδικτυακό εκφοβισμό στο πλαίσιο της αναθεώρησης των κατευθυντήριων γραμμών του Κανονισμού για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act – DSA) σχετικά με την προστασία των ανηλίκων, καθώς και να υιοθετήσει κατευθυντήριες γραμμές για τις Αξιόπιστες Πηγές Επισήμανσης Παράνομου Περιεχομένου (trusted flaggers), διευκρινίζοντας τον ρόλο τους στην αντιμετώπιση παράνομου περιεχομένου.

Παράλληλα, η αξιολόγηση της Οδηγίας για τις Υπηρεσίες Οπτικοακουστικών Μέσων (AVMSD) θα εξετάσει τρόπους αντιμετώπισης του διαδικτυακού εκφοβισμού σε πλατφόρμες διαμοιρασμού βίντεο. Το Σχέδιο Δράσης επισημαίνει επίσης τη σημασία των διατάξεων του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) στο πλαίσιο της αντιμετώπισης του διαδικτυακού εκφοβισμού.

Στον τομέα της πρόληψης και της ευαισθητοποίησης, το 2026 η Επιτροπή προτίθεται να συμπεριλάβει τον διαδικτυακό εκφοβισμό στην επικαιροποίηση των κατευθυντήριων οδηγιών για εκπαιδευτικούς σχετικά με την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και την προώθηση της ψηφιακής παιδείας. Παράλληλα, στοχεύει στην ενίσχυση των πόρων και της επιμόρφωσης για σχολεία και δομές τυπικής και μη τυπικής εκπαίδευσης (για παράδειγμα μέσω της πλατφόρμας BIK, των Κέντρων Ασφαλούς Διαδικτύου και άλλων ευρωπαϊκών καναλιών, όπως η Ευρωπαϊκή Πύλη Νεολαίας). Περαιτέρω δράσεις για την ψηφιακή ικανότητα, την πρόληψη του διαδικτυακού εκφοβισμού και την ψηφιακή ευημερία αναμένονται στο πλαίσιο του οδικού χάρτη για το 2030 σχετικά με το μέλλον της ψηφιακής εκπαίδευσης και των δεξιοτήτων, καθώς και στο επικείμενο Σχέδιο Δράσης της Ε.Ε για την προστασία των παιδιών από το έγκλημα.

Όσον αφορά την αναφορά και την υποστήριξη, μια σημαντική εξέλιξη από τα τέλη του καλοκαιριού και έπειτα είναι η προπαρασκευαστική εργασία της Επιτροπής για την ανάπτυξη της εφαρμογής διαδικτυακής ασφάλειας, βασισμένη σε υφιστάμενα εθνικά πρότυπα. Το Σχέδιο Δράσης την περιγράφει ως εργαλείο για εύκολη αναφορά, ασφαλή αποθήκευση αποδεικτικών στοιχείων και παροχή εξατομικευμένης βοήθειας. Ωστόσο, η ευρύτερη εφαρμογή της αναμένεται να εξελιχθεί σταδιακά και θα εξαρτηθεί από την υιοθέτησή της από τα κράτη μέλη. Προβλέπεται επίσης η δυνατότητα ενσωμάτωσής της στα εργαλεία αναφοράς και υποστήριξης χρηστών των διαδικτυακών πλατφορμών.

Συνολικά, το Σχέδιο Δράσης προσανατολίζεται προς μια πιο συντονισμένη προσέγγιση, που συνενώνει τις προσπάθειες των κρατών μελών, των Κέντρων Ασφαλούς Διαδικτύου, της κοινωνίας των πολιτών, της βιομηχανίας, διεθνών οργανισμών και των ίδιων των παιδιών. Στην πράξη, η πρόοδος θα εξαρτηθεί λιγότερο από ένα μεμονωμένο μέτρο και περισσότερο από το κατά πόσο τα μονοπάτια πρόληψης, αναφοράς και υποστήριξης διασυνδέονται αποτελεσματικά από άκρο σε άκρο, καθώς και από το αν τα δεδομένα μπορούν να συλλέγονται και να αξιοποιούνται με πιο συνεπή τρόπο μεταξύ των χωρών.

Θέλετε να μάθετε περισσότερα;

Εξερευνήστε περισσότερη σχετική έρευνα στον κατάλογο «Έρευνες και Αναφορές» του BIK Knowledge Hub. Ο κατάλογος αυτός, σε συνδυασμό με το BIK Policy Monitor, επικαιροποιείται κάθε χρόνο και συγκεντρώνει τεκμηριωμένες μελέτες και στοιχεία που στηρίζουν την εφαρμογή της στρατηγικής BIK+ στα κράτη μέλη της ΕΕ, καθώς και στην Ισλανδία και τη Νορβηγία.

Πηγή: Better Internet for Kids